आता आता कोठे!
आता आता कोठे मना
वाटे पडावे बाहेर !
आणि धुंडाळून यावे
सारे आकाशाचे घर !
आम्रमंजरी प्रमाणे
जरा मोहरून यावे
मृगाचिया मातीपरी
पार गंधाळुन जावे !
तुझे नाजुक ते दिस
आता विसरून थोडे
व्हावे वाऱ्याच्या संगती
दिलखुलास मोकळे !
हसू फुटल्या रानात
वृक्ष लतांच्या संगती
हिर्वळुनिया सांगावी
पानापानासवे नाती !
निळा सागर अथांग
डोळा भरून पहावा
आणि टिमटिमणारा
वर तारकांचा थवा !
आता आता वाटताहे
शुभ्र चांदण्यात न्हावे
सृष्टि लावण्याचे मोल
गात्रा-गात्रांना कळावे !
-मनोज बोबडे
'धर्माविना विज्ञान पांगळे आहे आणि विज्ञानाविना धर्म आंधळा आइन्स्टाईनचे उद्धृत फार उत्साहाने अनेकवार ऐकवले जाते; पण आइन्स्टाईनने हेही सांगितले होतेच की,
माझ्या धार्मिक निष्ठांसंबंधी तुम्ही जे काही ऐकलेत ते अर्थातच असत्य आहे, पद्धतशीरपणे पसरवण्यात आलेले असत्य. माझा देवावर विश्वास नाही आणि हे मी कधीही नाकारलेले नाही, उलट अतिशय स्पष्टपणे मी ते सांगत आलो आहे. धार्मिकता म्हणता येईल असे काही माझ्यात असलेच तर ते म्हणजे आपल्या विज्ञानाने उलगडून दाखवलेल्या विश्वाच्या रचनेबद्दलचे अमर्याद कौतुक.
आइन्स्टाईनच्या शब्दांत विसंगती वाटते? हे शब्द दोन्ही बाजूंनी वापरता येतील असे वाटतात? नाही. धर्म हा शब्द ज्या रूढार्थाने वापरला जातो त्यापेक्षा अगदी, संपूर्ण वेगळ्या अर्थाने आइन्स्टाईनला इथे तो अभिप्रेत आहे. पारलौकिकतेच्या संकल्पनांवर आधारित असलेला धर्म आणि आइन्स्टाईनचा धर्म यातला फरक मी विशद करत असताना वाचकांनी एक गोष्ट सतत लक्षात ठेवावी की. मी केवळ 'पारलौकिकतेच्या संकल्पनांवर आधारित असलेल्या ईश्वर कल्पनेलाच भ्रामक म्हणतो आहे.
...आइन्स्टाईनच्या धर्माची जातकुळी स्पष्ट व्हावी म्हणून आणखी काही उद्धृते पुढे देत आहे.
'मी एक अतिशय खोलवर अश्रद्ध असलेला धार्मिक माणूस आहे. माझा धर्म एका नव्या स्वरूपाचा धर्म आहे. मी निसर्गावर कधीही काही ध्येय, हेतू असल्याचे प्रत्यारोपण केलेले नाही, त्याला मानवी किंवा दैवी असे कोणतेही गुण चिकटवण्याचा प्रयत्न केलेला नाही. निसर्गात मी केवळ एक भव्य रचना पाहतो - आपली त्या संदर्भातली समज खूपच मर्यादित आहे आणि याचमुळे निसर्गाबद्दल विचार करणारा कोणताही माणूस एका विशाल भावनेने भारून जातो. ही एक अस्सल धार्मिक भावना आहे, जिचा गूढवादाशी काहीही संबंध नाही. एखाद्या विवक्षित देवावर श्रद्धा ही कल्पनाच मला परकी वाटते आणि भोळसटपणाचीही.'
-रिचार्ड डॉकिन्स (-द गॉड डिल्युजन चा मराठी अनुवाद)
.........अज्ञेयवाद हा काही पंथ नाही, ती एक विचारांची पद्धती आहे, जिचा सारांश सांगण्यासाठी एकाच तत्त्वाचा दृढतेने अंगीकार करूनच ती मांडावी लागेल... सकारात्मक रीतीने असे म्हणता येईल : बौद्धिक प्रश्नांबाबत शक्य तेवढी विवेकाची कास धरून पुढे जात राहावे, इतर कशाचाही विचार त्यात नसावा. बौद्धिक क्षेत्रात ज्या गोष्टी दर्शवून देता येणार नाहीत किंवा दर्शवण्यासारख्या नाहीत, त्यांबाबत तात्पर्य काढण्याचे सोंग आणू नये. मी अज्ञेयवादी प्रणालीवर विश्वास ठेवतो . म्हणजेच असे मानतो की, जो मनुष्य पूर्णतः शुद्ध सत्य मानू इच्छितो त्याला भविष्यात आपले काय होईल, याचा विचारही न करता विश्वाकडे निर्भयपणे पाहता आले पाहिजे.
-हक्सले
ज्या पूर्वग्रहांच्या जोखडाखाली अनेक निःसत्त्व मने दबून, आकसून गेली आहेत, त्या पूर्वग्रहांची भीती मनातून दूर भिरकावून दे! बुद्धिप्रामाण्याची बैठक दृढ होईल याची काळजी घे आणि मग प्रत्येक मत, प्रत्येक माहितीची सत्यता याच एका पीठासनासमोर ताडून पाहा! प्रत्येक प्रश्न निर्भयवृत्तीने विचार- अगदी ईश्वरी अस्तित्वाच्या सत्यतेलाही आव्हान देण्याची तयारी ठेव, कारण जर ईश्वर असेलच तर त्याला अंधविश्वासातून आलेल्या भयाकुल श्रद्धेपेक्षा बुद्धिप्रामाण्यातून मिळालेली वंदना अधिक प्रिय वाटेल.
-जेफर्सन
अन्य कुणीही न पीर माझे
गालिब, एलिया, बशीर माझे
सनातन्यांची नको झुंड ती
तुका नामदेव कबीर माझे
वसंत सखये कुठून आणू
इथे सोबती शिशिर माझे
गरीब काया गरीब मेंदू
हृदय चांगले अमीर माझे
जरी गुलाबी सर्व भावना
जीवन सगळे अबीर माझे
केलीस तुही सोय आपली
डोळ्यात हक्काचे नीर माझे
अक्षर माझे शब्द राहतील
जरी वागणे फकीर माझे
-मनोज बोबडे
जवळीक
अशीच जवळीक नांदो ही जगताची माझी
कधी न तूटावी नाती मानवतेची माझी
आयुष्याला कितीक पुन्हा मी कवटाळू
सैल जराशी व्हावी मिठी त्याची माझी
उन्हामुळेच असा इथे घाबरलो विरलो
सलगी कधी ना जमली ही छायेची माझी
खरेच का तुज कळली नाही प्रीत मनाची
मग ती भाषा कसली तव नयनाची माझी
अंतरातुनी किती ईशाला आळवले मी
कधीच प्रीती जुळली ना देवाची माझी
सखे सोडला नाद खुळा मी परमेशाचा
गट्टी होते आहे नास्तिकतेची माझी
-मनोज बोबडे
अंगोअंगी संचारला मोगर्‍याचा वास
सोडला मी जेव्हा सार्‍या फुलांचा हव्यास
मुबलक सुखा घरी नुसताच वीट
दुःख सागरात भेटे आनंदाचे बेट
सोयीसाठी खटपट याची त्याची चाले
गंड जोपासाया सत्य वेशीला टांगले
जिद्द हेका पाहताच समतोल ढळे
घेतलेली फारकत न्यायास आढळे
-मनोज बोबडे
 |
| प्रतीकात्मक |
आजवर उत्क्रांत होत आलेल्या मानव इतिहासात प्रेम ह्या विषयावर सर्वाधिक चर्चा, चिंतन घडले आहे. घडत आहे. घडत राहणार. इतर काही प्रश्नांपैकी ह्या प्रश्नाचे देखील नेमके असे उत्तर अजून कोणालाही गवसलेले नाही. प्रेमाच्या व्याख्येचे आकर्षक वैशिष्ट्य असे, की तिला नेमकेपणाने कुणालाच करता आलेली नाही. येणार पण नाही.
प्रेमाचेच दुसरे रूप असते कविता. त्या भावनेच्याच प्रभावाला भाळून तिचा जन्म होत असतो. म्हणून तिला वा त्याला(प्रेमाला व कवितेला) आकारात नाही बसवता येत. ते साचेबद्ध झाले, कि त्यांचे लावण्य हरवते. ती ओढ, ती आर्तता, ते अनमोल गुरुत्वाकर्षण लोप पावून जाते. जगात एका माणसाच्या हाताचे ठसे दुसऱ्याच्या हाताशी मिळत नाही तोवर हे कशाच प्रकारे शक्य नाही. आणि ते नाही म्हणूनच त्याचं सौंदर्य अबाधित आहे.
'व्यक्ती तितक्या प्रवृत्ती.' ही जी माणसाचे वेगळेपण अधोरेखित करणारी म्हण आहे, तिच्यात प्रचंड असे वास्तव सामावलेले आहे. हे काही फक्त प्रेम ह्या भावनेविषयीच नाही; तर व्यक्तीगणिक बदलणाऱ्या व्याख्येप्रमाणेच मानवांच्या इतर भावनांचे पण आहे. ते असो; आपला विषय प्रेम या भावनेचा आहे.
प्रत्येकाची निकड भिन्न असते. त्यांचे प्रेमाविषयीचे स्वरूप निराळे असते. प्रेम हे कुणासाठी काळजी असते, कुणी आपलेपणाला प्रेम मानतो, कोणी कोणाला अमलात ठेवणे यालाच प्रेम समजू लागतो. कोणावर जीव न्योच्छावर करणे यात अगाध प्रेम दडले असल्याची कुणाची श्रद्धा असते, कुणाला कुणी आहे तसा स्वीकार करून प्रेम करत संतोष पावणे यातच जीवन सौंदर्य आहे असे वाटते. इथे हरेक जीवाला त्या त्यानुसार प्रेमाला जगताना लाभणारा प्रमोद तेवढीच मजा देत असतो. आणि उपरांत स्वीकारानुसार कडू-गोड परिणामांची प्राप्ती सुद्धा करून देतो.
यावरून प्रेमाची अनुभूती शब्दांनी साचेबद्ध करता येत नाही, हे स्पष्ट होते. प्रेम मनस्वीपणे अनुभवणे आणि आनंदाच्या सागरात डुबकी मारणे, हेच आपल्या हातात असते. मग शेवटी त्यातून मिळणारे जे काही आहे, ती स्वतःची प्राप्ती म्हणून, फळ म्हणून जबाबदारी पूर्वक स्वीकारण्यासाठी तयार असणे तेवढे आपल्या हाती असते.
'प्रेमा तुझा रंग कसा? रंग कसा? रंग कसा रं?'.... या गाण्यातून विचारलेल्या प्रश्नाचं सटीक उत्तर देण्याचं कोण धाडस करू शकेल? ज्याला स्वातंत्र्याची, जीवनाच्या तथ्याची जाण आहे तो तर नक्कीच नाही करणार. मी कट्टर धार्मिक वा टोकाच्या विचारसरणीस आचरणाऱ्या विषयी नाही बोलत. त्यांच्या बायस्ड, पूर्वग्रहित मनोवस्थेमुळे ती अपेक्षाही चुकीची वाटते. त्यांच्याकडे या प्रश्नाचे उत्तर मिळवण्यासाठीची जबाबदारी त्यांच्याच प्रकारच्या लोकांकडे ठेवू! त्यांच्याकडे ८४ कोटी जन्म आहेत वा अख्खी दुनिया त्यांना आपल्या मुठीत ठेवायची आहे. अशांविषयी आपण पामरांनी न बोललेलेच बरे.
पण आपण तर एकाच जन्माचे पाईक! याच जन्मातल्या सुखा, आनंदाचा विचार करणारे! फळ पिकलं की आपोआपच गळून पडते. ते आत्ताच का पडलं? ते पिकलंच का? त्याने वाळत पर्यंत झाडालाच राहिला पाहिजे होतं. हा निरर्थक काथ्याकूट जीवनाच्या सहजतेपासून लांब घेऊन जातो. आणि एका निर्व्याज आनंदाला मुकण्या पलीकडे आपण काहीच हासिल करू शकत नाही........जीवनाच्या सहजतेला स्वीकारलं की सत्याला अंगीकारण्याची आपल्या अंतरंगास निसर्गात:च सवय लागून जाते. ...तर चला सहजता आत्मसात करूया !!! सर्वांवर प्रेम करूया....अगदी स्वतःवरही !!!
-मनोज बोबडे
-- निसर्गात भरभर जे जे घडतं तेथे साधारण समप्रमाणात घडत असतं. या विश्वाला ना मन आहे, ना जाणीव, ना व्यक्तिमत्व. त्यामुळे तुम्हाला व्यक्तिशः खुश किंवा नाखूश करायला गोष्टी घडत नसतात. त्या आपल्या ओघाने घडत असतात. त्यात काही वेळा त्या सुखकारक तर काही वेळा दुःखकारक असतात एवढंच. आपल्याला त्यात चांगल्या किंवा वाईट कशाही वाटो आपल्या वाटण्यामुळे घटिताची वारंवारता बदलत नाही. हे पचणं खूप कठीण आहे.......
- द गॉड डिल्युजन
योग्य शिक्षण आणि प्रगल्भ विचारांना प्रोत्साहन हे डॉकिन्सच्या मते धर्ममताला आणि अगदी बाल वयातच केल्या जाणाऱ्या धार्मिक ब्रेन वॉशिंगला नेस्तनाबूत करण्याचे दोन नामी उपाय आहेत.
- जादुई वास्तव
'धर्माविना विज्ञान पांगळे आहे आणि विज्ञानाविना धर्म आंधळा आइन्स्टाईनचे उद्धृत फार उत्साहाने अनेकवार ऐकवले जाते; पण आइन्स्टाईन हेही सांगितले होते की,
माझ्या धार्मिक निष्ठांसंबंधी तुम्ही जे काही ऐकलेत ते अर्थातच असत्य आहे, पद्धतशीरपणे पसरवण्यात आलेले असत्य. माझा देवावर विश्वास नाही आणि हे मी कधीही नाकारलेले नाही, उलट अतिशय स्पष्टपणे मी ते सांगत आलो आहे. धार्मिकता म्हणता येईल असे काही माझ्यात असलेच तर ते म्हणजे आपल्या विज्ञानाने उलगडून दाखवलेल्या विश्वाच्या रचनेबद्दलचे अमर्याद कौतुक.
आइन्स्टाईनच्या शब्दांत विसंगती वाटते? हे शब्द दोन्ही बाजूंनी वापरता येतील असे वाटतात? नाही. धर्म हा शब्द ज्या रूढार्थाने वापरला जातो त्यापेक्षा अगदी, संपूर्ण वेगळ्या अर्थाने आइन्स्टाईनला इथे तो अभिप्रेत आहे. पारलौकिकतेच्या संकल्पनांवर आधारित असलेला धर्म आणि आइन्स्टाईनचा धर्म यातला फरक मी विशद करत असताना वाचकांनी एक गोष्ट सतत लक्षात ठेवावी की. मी केवळ 'पारलौकिकतेच्या संकल्पनांवर आधारित असलेल्या ईश्वर कल्पनेलाच भ्रामक म्हणतो आहे.
-रिचार्ड डॉकिन्स
संसाधनांचा अभाव असणं म्हणजे पारिस्थितिकीचा ऱ्हास नाही...... मानवजातीसाठी उपलब्ध असणारी संसाधनं सतत वाढत आहेत आणि ती तशीच वाढत राहण्याची शक्यता आहे; म्हणूनच साधनस्रोतांच्या तुटवड्याच्या तर्कातून केली जाणारी जगाच्या भविष्याबद्दलची भाकितं अस्थानी ठरण्याची शक्यता आहे. याउलट पारिस्थितीकीय ऱ्हासाची भीती भक्कम पायावर उभी आहे. भविष्यात माणूस वेगवेगळ्या नव्या पदार्थांवर आणि ऊर्जास्रोतांवर नियंत्रण मिळवेलही. मात्र त्याच वेळी त्यानं वनस्पति-प्राण्यांची उरलीसुरली नैसर्गिक मूलस्थानं उद्ध्वस्त केलेली असतील. त्यातून इतर बहुसंख्य प्रजाती कायमच्या नष्ट होतील....
३७५/ सेपिअन्स
... माणूस एकीकडे देवाला सर्वज्ञ समजतो. सर्व शक्तिमान समजून त्याची पूजा करतो. दुसरीकडे स्वतःस सोयीस्कर अशी कृत्ये देवाच्या दृष्टीने करता येतात, असे समजून देवाच्या सर्वज्ञतेला कमी सुद्धा लेखतो. एकीकडे ईश्वर सर्वांचे रक्षण करतो असा ओरडून ओरडून प्रचार करतो, त्याचवेळी आपल्या शत्रूंचा नायनाट करून देवाने आपल्यालाच कसे वाचवले, याचे दाखलेही देतो.
-बर्ट्रान्ड रसेल
- लोकशाही प्रणालीचा उगम हा शासकीय यंत्रणा आणि स्वातंत्र्य यामध्ये मेळ घालण्याचे साधन म्हणून झाला. एक बाब नक्की, की संस्कृती म्हणून घ्यायला लायक असे काहीही अस्तित्वात यायचे असेल, तर त्यासाठी शासन यंत्रणा अस्तित्वात असणे गरजेचे असते. परंतु इतिहास वारंवार दाखवून देतो, की ज्या लोकांना इतर लोकांवर नियंत्रण ठेवण्याचा अधिकार मिळतो, ते संधी सापडताच मिळालेल्या सत्तेचा निर्भपणे गैरवापर करतातच.
-बर्ट्रान्ड रसेल
